تاریخچهای مختصر از عود و ساختار آن
- شناسه خبر: 91947
- تاریخ و زمان ارسال: 23 تیر 1404 ساعت 21:59
عود
عود یکی از کهنترین سازهای زهی در جهان است که ریشههای آن به حدود ۳۵۰۰ سال پیش در ایران باستان بازمیگردد؛ جایی که به آن «بربط» میگفتند. بعدها این ساز به دنیای عرب وارد شد و نام «العود» به معنای چوب (و بهطور خاص، چوب نازک) بر آن نهاده شد. با وجود این، شکل اولیهی عود با فرم امروزی تفاوت زیادی داشت، و شواهد تصویری تاریخی نشان میدهد که این ساز به مرور زمان دچار تغییر و تکامل شده است. اعراب پس از ظهور اسلام، با این ساز از طریق ایرانیان و رومیها آشنا شدند. اولین نوازندهی عرب آن «ابن سریج» بود و پس از او، عود در سراسر دنیای عرب رواج پیدا کرد. از میان نوازندگان برجسته در تاریخ این ساز میتوان به زریاب، شاک اموسدلی و ابراهیم آلمایتی اشاره کرد.
عود جایگاهی ویژه در فرهنگ موسیقی ترک، اعراب و کُرد دارد و آن را «پادشاه سازها» میدانند. و البته در چندین دهه گذشته نیز در ایران جایگاه ویژهای پیدا کرده است. در گذشته، بسیاری از آهنگسازان عرب، آثار خود را تنها با استفاده از عود مینوشتند. این ساز برای بداههنوازی (تقاسیم) نیز بهشدت مناسب است. از نظر ساختاری، بدنهی عود گلابیشکل است و در مناطق مختلف مانند مصر، سوریه، ترکیه و عراق، ابعاد و ویژگیهای آن کمی تفاوت دارد. در ترکیه عود عمیقتر و در عراق کمعمقتر است. در ابتدا، این ساز تنها دو سیم داشت اما بهتدریج تعداد سیمها به پنج، شش و حتی هفت سیم افزایش یافت. اضافه شدن سیم هفتم توسط موسیقیدان لبنانی «فرحت حشیش» امکان اجرای گسترهی صوتی بیشتری را فراهم کرد. سیمها در گذشته از رودهی حیوانات و مضراب از پوست درخت گیلاس یا شاخ حیوانات ساخته میشد، اما امروزه از مواد پلاستیکی ساخته میشوند.
عود تأثیر عمیقی بر موسیقی منطقهی آسیای میانه داشته و از قرن نهم میلادی، اساس موسیقی در این ناحیه به شمار میرفته است. در دوران قرون وسطی، صلیبیها این ساز را به اروپا آوردند و نسخهی غربی آن، به نام لوت، در دورهی رنسانس شکل گرفت. در آسیای صغیر نیز با حفظ فرم شرقیاش باقی ماند. یکی از مهمترین ویژگیهای عود نقش آن در اجرای «مقامها» است که نظامهای ملودیک پیچیدهای در موسیقی شرق محسوب میشوند. مقامها از توالیهای چهارنُتی و پنجنُتی ساخته شدهاند و در هر منطقهای سبک اجرایشان متفاوت است، هرچند که گاهی ساختار نغمهها یکسان است. گفته میشود دوران طلایی موسیقی مقامی حدود سال ۱۸۵۰ میلادی بوده است، زمانی که تعداد زیادی مقام ساخته و نواخته شد. عمق و پیچیدگی این نظام ملودیک به حدی است که برخی معتقدند برای درک کامل همهی مقامها باید دو بار زندگی کرد.
بربط
پس از تنبور، بربط یا عود( شکل تکامل یافته بربط ) یکی از قدیمیترین سازهای زهی در ایران به شمار میرود. در حدود سال ۸۰۰ پیش از میلاد، نوعی از این ساز مورد استفاده قرار میگرفت. در برخی منابع، اختراع این ساز به «باربد» نسبت داده شده است. در برخی دیگر از کتابها آمده که دلیل نامگذاری این ساز به «باربد»، تبدیل نام «باربد» به شکل عربی آن یعنی «بربط» است. اما برخی منابع دیگر ذکر کردهاند که واژه «بط» به معنای سینه و«بر» به معنای مرغابی است، و شباهت شکل ساز بربط به سینهی مرغابی ، دلیل دیگر این نامگذاری است.
پس از حملهی اعراب به ایران، این ساز به عربستان برده شد و پس از مدتی با تغییراتی دوباره به ایران بازگشت. با نفوذ فرهنگ اسلامی به اروپا، این ساز نیز به آن مناطق راه یافت و در هر کشور با نامی متفاوت شناخته شد؛ برای مثال در ایتالیا «لوتو»، در فرانسه «لوث»، در پرتغال «الاند» و در اسپانیا «لاود» نامیده میشد.
اما در دوران صفوی، این ساز به دلایل نامشخصی (شاید به دلیل تعصبات مذهبی) کنار گذاشته شد و تا چند دههی اخیر استفاده نمیشد. تا اینکه دوباره توسط استاد منصور نریمان احیا و نواخته شد.
میتوانیم با نگاهی به تصاویر زیر که به ترتیب زمانی مرتب شدهاند، ایدهای از روند تکامل ساز عود به دست آوریم.
تصویر ۱- نقش برجستههای سفالی بینالنهرین، مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد، که سازهایی شبیه به لوت (عود اولیه) را نشان میدهند.
تصویر ۲- موسیقیدانانی در حال نواختن لوت، اواخر قرن چهارم پیش از میلاد، یونان.
تصویر ۳- اختراع عود در مکه، سال ۶۸۵ میلادی.
تصویر ۴- مزامیر اشتوتگارت (stuttgart psalter)، حدود سال ۸۳۰ میلادی.
تصویر ۵- تصویری از کتاب کانتیگاس د سانتا ماریا (cantigas de santa maria)، اسپانیا، حدود سال ۱۲۷۰ میلادی.
تصویر ۶- فرشتهای در لباس قرمز با لوت، اثر یکی از شاگردان لئوناردو داوینچی، پیش از سال ۱۵۰۶ میلادی.
زریاب
از قرن هشتم، یکی از مراکز مهم موسیقی جهان عرب، علاوه بر دمشق و بغداد، اسپانیا بود.
زمانی که اعراب به جنوب اسپانیا گسترش یافتند،ابتدا تحت یک حکومت المرابطین و سپس حکومت موحدون، دو فرهنگ متفاوت با یکدیگر برخورد کردند و در ادامه، تلفیقی فرهنگی در زمینههای مختلف از جمله موسیقی شکل گرفت. این تلفیق در موسیقی به شاخه آندلسی یا موریسک موسیقی اسلامی معروف شد. زریاب چهره اصلی این تحول بود. او دانشآموخته بااستعداد اسحاق الموصلی بود که به دلیل پیشی گرفتن از استاد خود (که آن زمان و حتی امروزه جرم سنگینی محسوب میشد) مجبور به مهاجرت از بغداد به اسپانیا شد. زریاب که در دربار قرطبه مستقر شده بود، خوانندهای فوقالعاده بود، مدرسه موسیقی مشهوری تأسیس کرد و یکی از تغییرات اصلی در عود را ایجاد کرد: افزودن سیم پنجم (سل) بم. از نظر نظریه موسیقی، او آن را کاملاً بازآرایی کرد، پارامترهای متریک و ریتمیک را آزاد کرد و روشهای جدید بیان موسیقایی مثل “سوییت” را خلق نمود.
تقاسیم یا بداههنوازی
نوعی موسیقی بداهه در موسیقی خاورمیانه است که برخلاف تصور عموم، دارای ساختار و میزان موسیقایی است. این ژانر فرصتی به نوازنده میدهد تا خلاقیت و مهارت خود را در قالب قواعد و اصول مشخصی نشان دهد، نه صرفاً نواختن آزاد.
بداههنوازی معمولاً چند دقیقهای و چندبخشی است که هر بخش با تمرکز روی یک مقام موسیقایی و ویژگیهای ملودیک خاص آن ساخته میشود. معمولاً از پایین به بالا پیش میرود و به پایین گردش دارد و گاهی چند مقام را در یک بداههنوازی بهکار میبرد. بخشها با لحظاتی سکوت از هم جدا شده که برای شنوندگان بسیار لذتبخش است.
بداههنوازی در تجمعات موسیقیدانان نقش مهمی دارد و به نوازندگان اجازه میدهد مهارت فنی و احساسات هنری خود را به نمایش بگذارند. نوازندگان جوان آن را با تقلید و گوش دادن به ضبطهای استادان یاد میگیرند و به مرور سبک شخصی خود را میسازند.
فارید الاطرش، ستاره موسیقی و عود نوازی، با وارد کردن بداههنوازی به مقدمههای آهنگهایش، این ژانر را محبوب کرد و به «پادشاه عود» مشهور شد. رابطه گرم و زندهای بین او و مخاطبانش وجود داشت که باعث افزایش خلاقیتش در اجرا میشد.
از نوازندگان برجسته دیگر هم میتوان به ریاض السنباتی اشاره کرد که سبک آرامتر و ملایمتری دارد و ضبطهای استودیویی با صدای گرم عود ارائه داده است.
ساختار فنی عود
عود از پنج بخش اصلی تشکیل شده: بدنه، صفحه صدا (که به آن شکم، سینه یا صورت هم گفته میشود)، دسته که صفحه انگشتگذاری به دسته متصل است، جعبه گوشیها و سیمها. در فرآیند ساخت، ابتدا بدنه ساخته میشود. برای ساخت بدنه، تکههای چوب به طول حدود ۷۰ سانتیمتر، عرض ۲ تا ۴ سانتیمتر و ضخامت ۳ میلیمتر برش زده میشوند و در بین آنها گاه نوارهایی از رنگهای متضاد قرار داده میشود و گاه نه. این کار هم به خاطر زیبایی و هم برای استحکام بدنه انجام میشود. همه این تکهها روی یک قالب شکل داده شده شبیه به بدنه کشتی نصب میشوند. این قالب از از چوب ساخته میشوند. معمولاً تعداد این تکههای چوب فرد است و از چوبهایی مانند رزوود، افرا، کوکوبولو، نیگرا، ماهوگانی، آکاجو، پادووک، آبنوس، ونگه، گردو و غیره ساخته میشوند.
برای خم کردن چوبها به شکل قالب، ابتدا با استفاده از آهن داغ و کاغذ نازک آنها را گرم میکنند. سپس بعد از شکلگیری، این قطعات با کشیدن میخهای کوچک از قالب جدا میشوند. سطح داخلی بدنه تقویت میشود با چسباندن کاغذ ضخیم به صورت طولی در محور نوارهای رنگی. در داخل بدنه، در محور مخالف قعر بدنه، قطعهای به نام «گوه بالایی» قرار دارد که عرض آن ۱۲ تا ۱۴ سانتیمتر، ارتفاع ۷ تا ۹ سانتیمتر و ضخامت ۸ تا ۱۰ سانتیمتر است. این قسمت به محافظت از انتهای پهن بدنه کمک میکند که توسط لبههای تیز تکهها و نوارها شکل گرفته است.
بعد از جدا شدن بدنه از قالب، قطعهای نیم دایرهای به اندازه ۱۰-۱۵ سانتیمتر در عرض و ۵-۶ سانتیمتر در ارتفاع و ۳-۴ میلیمتر ضخامت روی قسمت بالای بدنه (در محور تقارن) چسبانده میشود. این قطعه که رنگ و جنسش مشابه بدنه است «آینه» نام دارد و بعد از نصب صفحه صدا همراه با بدنه پولیش میشود. وظیفه آینه این است که لبههای تیز تکهها و نوارهای به هم چسبیده در انتهای پایین بدنه را بپوشاند و ظاهر کار را تمیز نگه دارد.
بدنه بدون صفحه صدا، دسته و جعبه گوشیها وزنش تقریباً ۳۰۰ تا ۶۰۰ گرم است. هرچه تعداد تکههای چوب بیشتر باشد (معمولاً بین ۲۳ تا ۲۷ تکه)، شکل بدنه گردتر و کیفیت آن بهتر خواهد بود. چون صدا مثل نور بازتاب میشود، سطح داخلی باید صاف و بدون ترک باشد تا صدا به خوبی بازتاب یابد و از سوراخهای صدا خارج شود.
پس از ساخت بدنه که به شکل گلابی و ابعاد حدود ۳۶ در ۴۷ سانتیمتر است، نوبت به نصب دسته میرسد. دسته معمولا از جنس چوب کاسه ساخته میشود و طول آن حدود ۱۹ تا ۱۹.۵ سانتیمتر است.
عرض دسته در قسمت باریکتر ۳۶ تا ۴۰ سانتیمتر و در قسمت پهنتر ۵۶ تا ۵۸ سانتیمتر است. دو انتهای دسته به شکل مخروطی برش خوردهاند، با ضخامت ۱۳ سانتیمتر در قسمت باریک و ۲۶ سانتیمتر در قسمت پهن. دسته با استفاده از مخروطی بیضوی به بدنه وصل میشود. هدف از این اتصال جلوگیری از بلند شدن دسته و بالا رفتن سیمها به خاطر کشش سیمها است.
کسانی که میخواهند عود بخرند باید بدانند فاصله سیمها از صفحه صدا نباید در نقطه اتصال دسته به بدنه (که به آن «تیز نوا» میگویند) بیشتر از ۳ میلیمتر باشد. اگر این فاصله ۴ تا ۵ میلیمتر باشد، اصلاح آن دشوار و پرهزینه است. دلیل اینکه سازندگان یا نوازندگان عود ترجیح میدهند سیمها خیلی نزدیک دسته نباشند، صدای وزوزی است که به خاطر تکنیک نوازندگی ایجاد میشود، نه به دلیل ساختار ساز.
قسمت صاف دسته (صفحه انگشتگذاری) با تختهای به ضخامت ۲ میلیمتر در قسمت جلویی پهن و ۴-۵ میلیمتر در قسمت باریک پشت پوشیده شده است.( معمولا از چوب آبنوس استفاده میشود ). پشت دسته که کف دست نوازنده روی آن قرار میگیرد، با نوارها و پوششهایی پوشانده شده است. در محل اتصال دسته به بدنه، یک نوار فلزی به عرض ۳ میلیمتر و ضخامت ۰.۵ میلیمتر قرار دارد. این حلقه برای پوشاندن کثیفی لبههای تکهها و نوارهای متصل به هم استفاده میشود. این حلقه با بدنه پولیش میشود و باید هرچه باریکتر باشد تا ظاهری زیبا داشته باشد.
بعد از اتصال دسته، صفحه صدا روی بدنه نصب میشود. صفحه صدا مهمترین بخش عود است؛ اندازه آن حدود ۲۰ در ۵۰ سانتیمتر و ضخامتش ۳ میلیمتر است و از چوب درخت سرخدار (spruce) ساخته میشود. الیاف چوب به صورت طولی و متقارن برش میخورند به طوری که الیاف پهنتر در وسط و الیاف باریکتر در کنارهها قرار دارند. بعد از صافکاری، صفحه شکلی شبیه گلابی به ابعاد ۳۶ در ۴۸ سانتیمتر و ضخامت ۱.۷ تا ۲.۲ میلیمتر پیدا میکند.
روی صفحه صدا سه سوراخ وجود دارد: یک سوراخ بزرگ با قطر ۸.۵ تا ۹ سانتیمتر و دو سوراخ کوچکتر با قطر ۴.۲ تا ۴.۴ سانتیمتر که صدا را به همان زاویهای که وارد بدنه شده، از صفحه خارج میکنند. زیر صفحه صدا هفت پایه وجود دارد که اندازهها و فاصله آنها ممکن است بین سازندگان مختلف متفاوت باشد. این پایهها نیز از چوب سرخدار ساخته شدهاند و اندازه پایهها بین ۵ تا ۷ میلیمتر عرض و ارتفاع آنها بین ۳ تا ۱۳ میلیمتر متغیر است. وظیفه این پایهها انتقال نیروی کشش سیمها (حدود ۸۵ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع) به دیوارههای بدنه است. لبه اتصال صفحه و بدنه که به شکل l خم شده، با نوارها پوشانده میشود.
اکنون نوبت نصب دسته انگشتگذاری است که از چوب آبنوس ساخته شده و عرض آن ۳۶ تا ۳۷ سانتیمتر و ضخامتش ۲ تا ۵ میلیمتر است. صفحه انگشتگذاری عود سنتی معمولاً تا جایی که دسته به بدنه وصل میشود کشیده میشود. باید توجه داشت که تنها تزئینات عودهای ترکی، نوارهای تک، دو یا سهلایه با رنگهای روشن یا تیره هستند. عودهای قاهره و دمشق با صدف و عاج تزئین شدهاند و وزنشان ۲ تا ۳ برابر عودهای ترکی است. چون سازندگان ترکی ترجیح میدهند عودهای ساده و سبک بسازند، عود ترکی معمولاً هیچ تزئینی روی بدنه، دسته یا صفحه صدا ندارد. اما در ساخت سازهایی با قیمتهای بالاتر این تزیینات نیز استفاده خواهد شد.
یکی از انواع عودهای مدرن، نوعی است که صفحه انگشتگذاری آن بلندتر است؛ این مدل نخستین بار توسط نوازنده بزرگ عود شریفی محیالدین تارگان که از سازهایی مثل ویولن و ویولنسل الهام گرفته، اجرا شده است. این نوع صفحه انگشتگذاری تا سوراخ بزرگ صدا ادامه دارد و باعث ایجاد صداهای تیزتر در قسمتهای جلوتر نزدیک به سوراخ صدا میشود و از بیحس شدن صفحه صدا در اثر فشار انگشت جلوگیری میکند.
جعبه گوشیها اغلب از چوب لیمو ساخته شده و به شکل سینوسی است که عرضش از ۴ سانتیمتر به ۱.۷ سانتیمتر کاهش مییابد. ضخامت گونههای جعبه گوشی ۵ میلیمتر است و عرض آن از ۳۶-۳۸ میلیمتر به ۲۲-۲۴ میلیمتر کاهش مییابد. این جعبه به شکل u است که گونهها و پشت آن با همان چوب بدنه پوشانده شدهاند. روی قسمت بالایی جعبه گوشی ۶ سوراخ مخروطی و در پایین ۵ سوراخ قرار دارد که گوشیها در آنها قرار میگیرند. نوک جعبه گوشی به قطعه گرد و حکاکی شدهای به نام «منقار» ختم میشود که شبیه به سرپیچ ویولن است. هم منقار و هم جعبه گوشی از نشانههای کیفیت عود به حساب میآیند. زاویه اتصال جعبه گوشی به دسته بین ۴۰ تا ۴۲ درجه است. در هنگام ساخت، صفحه صدا که سنباده زده شده، باید با کاغذ پوشانده شود تا کثیف نشود.
در مرحله پایانی، بدنه، دسته و جعبه گوشی که پیشتر تمیز شدهاند، بارها سنباده زده میشوند تا سطح آنها کاملاً صاف شود. پس از چند مرحله سنباده و پولیش، بدنه برای خشک شدن کنار گذاشته میشود.
صفحه انگشتگذاری با پارچهای پشمی بعد از یک پولیش مات، صاف و صیقلی میشود. صفحه صدا قبل از نصب سیمها سنباده زده و تمیز میشود اما پولیش نمیشود تا رنگ و بافت طبیعی چوب حفظ شود.
وقتی پولیش خشک شد، «سیمگیر و خرک» که در سازهای به اصطلاح خرک ثابت، یک تکه که همراه هم هستند روی صفحه صدا چسبانده میشود؛ این قطعه ۸.۵ تا ۱۱ سانتیمتر از لبه پایین صفحه فاصله دارد. پل تنش ۱۱ سوراخ برای سیمها دارد که به عرض ۲.۵ سانتیمتر، طول ۱۴ سانتیمتر و ارتفاع ۱ سانتیمتر ساخته شده است. برای اینکه طول سیمها برابر شود، سوراخهای سیمگیر برای سیمهای زیرتر نزدیکتر به صفحه قرار میگیرند چون سیمهای بم ضخیمتر هستند. به همین دلیل، سیمگیر کمی کج چسبانده میشود به طوری که سر بلندتر آن ۱ میلیمتر به سمت پایین صفحه نزدیکتر باشد. چسب اضافی پس از چسباندن پل باید با پارچهای نمدار و سپس سنباده نرم پاک شود.
شیطانک که معمولا از عاج یا شاخ ساخته شده، طولی بین ۳۶ تا ۴۰ میلیمتر، ضخامت ۳ میلیمتر و ارتفاع ۵ تا ۶ میلیمتر دارد، در شکاف l شکل بین جعبه گوشی و دسته نصب میشود. محل قرارگیری سیمها روی شیطانک با الگو مشخص شده و ۱۱ شیار برای سیمها ایجاد میشود. برای جلوگیری از پاره شدن سیمها هنگام نصب یا کوک کردن، شیارها با صابون خشک مالیده میشوند.
گوشیهای عود قطر ۷ میلیمتر در قسمت سر و ۵ میلیمتر در پایین دارند. قسمت سر گوشی که با انگشت برای کوک گرفتن گرفته میشود، گود و اندازه آن ۲ در ۲.۴ سانتیمتر است. طول بخش مخروطی گوشی که در سوراخهای مخروطی گونههای جعبه گوشی فرو میرود، بین ۲.۵ تا ۴.۵ سانتیمتر متغیر است.
سازندگان قدیمی و معاصر عود
مانند سایر سازها ، عود نیز به صورت دستی ساخته میشود و ساخت آن پیچیده و زمانبر است و مهارت خاصی میطلبد. هر استاد روش خاص خودش را دارد که از استاد به شاگرد یا از پدر به پسر منتقل میشود. به همین دلیل نام سازنده معمولاً همراه نام عود آورده میشود. در دنیا، به ویژه در کشورهای ایران، عربی و آمریکا سازندگان زیادی هستند، اما بدون شک عودهای ترکی از نظر تاریخچه و کیفیت هنری از بهترینها به حساب میآیند. عودهای استاد مانوِل (۱۸۴۵-۱۹۱۵) و استاد ایلیا (۱۸۷۰-۱۹۳۰) هنوز هم بسیار ارزشمندند. از جمله سازندگان معاصر که عودهای با کیفیتی میسازند میتوان به اجدر گولچ، مصطفی ارسلان بیچیجیوغلو، شیناسی اوزکان، واصفی چینلار، نوری توتپینار، هادی اوستا، حلیم اوزر، سامی گول، فوزی دالوغلو، صبری گوکتپه و سادتین سندی اشاره کرد. در کشورهای عربی هم سازندههایی نظیر محمد فاضل، یعرب، نهات، بشیری و … .
نگهداری و مراقبت از عود
عود باید وقتی نواخته نمیشود به خوبی محافظت شود. دستها باید تمیز باشند چون این کمک میکند انگشتها راحتتر حرکت کنند و از آسیب رساندن کثیفی به سیمها جلوگیری میکند. صفحه صدا نباید با دست کثیف لمس شود. جایی که بازو هنگام نوازندگی با عود تماس دارد باید با پارچه پوشانده شود یا آستین محافظ پوشیده شود تا تمیز بماند. البته چندین سال است که در این قسمت برای محافظت بیشتر از چسباندن تکه چوبی که در اصطلاح به آن “آرمرِسْت» گفته میشود استفاده میکنند. که در واقع قسمتی از آن به بدنه اتصال پیدا میکنند و به خود صفحه چسبانده نمیشود و جدا است.
هیچگاه نباید برای تمیز کردن یا مالیدن صفحه صدا و بدنه از مواد شیمیایی مانند صابون، الکل، پولیش مبلمان، خودرو و یا فلز استفاده کرد. برای گرد و غبار یا لکههای روی بدنه باید از پارچه خشک استفاده شود. لکههای روی صفحه صدا باید با سنباده بسیار نرم و یا مواد مخصوص پاک شوند. اگر گوشیها گیر کردند، نباید از سرب، پودر، صابون، مداد شمعی یا روانکننده استفاده کرد بلکه بهتر است ساز را به سازنده سپرد تا مراحل رگلاژ را طی کند.
عود باید در کمدی قرار گیرد که در معرض نور مستقیم خورشید نباشد و صفحه صدا روی طبقه باشد. توصیه نمیشود که عود را روی دیوار آویزان کنند. همچنین عود باید از رطوبت محافظت شود و در جای خشک نگهداری شود.
وقتی عود نواخته نمیشود سیمها کمی شل شوند. بهتر است عود را در کیفهای فایبرگلاس حمل کرد اما نباید مدت زیادی در آنها نگه داشت. باید از محیطهای بسته و گرم، به خصوص در تابستان دور نگه داشته شود.
مانند سایر سازها، روش ساخت عود استاندارد مشخصی ندارد و این تنوع در اندازه و کیفیت صدا دیده میشود. برای کسانی که میخواهند عود بخرند توصیه میشود از افراد باتجربه مشورت بگیرند. انواع مختلفی از عود در بازار وجود دارد، از ارزان تا گران. عودهای ارزان معمولاً از مواد بیکیفیت ساخته شده و صدای خوبی ندارند و شروع یادگیری با این نوع عودها اشتباه است چون ممکن است علاقه به ساز از بین برود.
پس، این مشورت شنیده شده که «هنرجو باید و یا میتواند با یک ساز ارزان و کیفیت پایین شروع به یادگیری کند»، بسیار اشتباه و نادرست است. کیفیت مناسب برای خرید ساز سطح متوسط به بالا میباشد.
عود به دلیل صفحه انگشتگذاری بدون پرده، دامنه صدایی گسترده دارد. نسبت به سایر سازهای مشابه، تکنیکی و سختتر است و باید زیر نظر استاد یاد گرفته شود. بدون مشورت گرفتن از افراد باسواد، و بررسیهای دقیق، گول ویترینهای نوشتاری به اصطلاح رزومهی شبهاساتید را نخورید! الخصوص در ایران که اساتید زیاد هستند! به کمک فضاهای مجازی شما با دقت و اعتماد به گوش و چشمهایتان تا درصدی میتوانید تفاوت و کیفیت را احساس کنید.
معرفی ساختار کلی عود
این ساز، که بدنهای بزرگ و دستهای کوتاه دارد، نه تنها در ترکیه بلکه در سراسر دنیای عرب، از جمله تونس، مراکش و الجزایر که به همین نام شناخته میشود، و همچنین ایران و آذربایجان نواخته میشود. در ایران به آن «بربط» گفته میشود که البته بربط و عود در ساختار تفاوتی جزیی نسب به هم دارند.
تقریباً هیچ تفاوت ساختاری بین عودهای استفاده شده در ترکیه و سایر نقاط جهان وجود ندارد، هرچند عود عربی کمی بزرگتر است و ممکن است به جای یک سوراخ بزرگ، دو سوراخ کوچک روی صفحه داشته باشد. این سوراخها معمولاً با یک طرح گل رز تزئین میشوند، چه عود ترکی، عربی، ایرانی، ارمنی یا یونانی باشد. به جز دو تغییر کوچک، عود در هزار سال گذشته تقریباً بدون تغییر باقی مانده است.
بدنه عود که روی پای نوازنده قرار میگیرد، از حدود ۲۰ لایه چوب به شکل هلال ساخته شده است. دسته کوتاه و صاف با یک گوه به بدنه متصل میشود. دسته هنگام نزدیک شدن به گوشیها باریکتر میشود و عرض آن حدود چهار انگشت است. قسمت گوشیها با زاویه ۴۵ درجه نسبت به دسته قرار دارد و شکل s را به خود میگیرد که گوشیها در آنجا نصب میشوند.
همه سیمها به جز یکی دو رشتهای هستند. دو جفت سیم پایینتر در گذشته از روده حیوانات ساخته میشدند، اما اکنون از نخ ماهیگیری هستند. بقیه سیمها از ابریشم پوشیده شده با نقره یا مس ساخته شدهاند. هر سیم از روی پلی روی بدنه که به آن وصل است عبور میکند و به گوشی مخصوص خود متصل میشود.
صفحه عود حدود ۱ میلیمتر ضخامت دارد و از چوب سپروس (نوعی کاج) و صدر با بافت مستقیم ساخته شده است. نوارهای حمایتی زیر صفحه صدا به «پل» معروفاند و نحوه قرارگیری آنها بر کیفیت صدا تأثیر دارد.
در گذشته سیمها از روده گربه یا ابریشم پوشیده شده با نقره ساخته میشدند که به آنها «سیمهای بافته شده نقرهای» گفته میشد. اکنون نایلون جایگزین روده شده است.
بدنه عود روی پای نوازنده قرار میگیرد و با بازوی راست نوازنده از بالا گرفته میشود، در حالی که مضراب در دست راست است و سیمها با انگشتان دست چپ زخمه زده میشوند.
این ساز در دورههای مختلف محبوب بود، اما جایگاه قطعی خود را در موسیقی عثمانی در نیمه دوم قرن نوزدهم پیدا کرد.
سیمهایی که ایرانیان و عربها استفاده میکنند، ضخیمتر از سیمهای ترک هستند. بنابراین باید به اندازه سیمها دقت کرد (صرفنظر از کوک) زیرا ممکن است باعث آسیب به عود شود. در عودهای ترکی پوشش چوبی بدنه نازکتر از عود عربی است و اگر سیمهای عربی را روی عود ترکی بگذاریم ممکن است باعث شکستگی شود. بنابراین باید دقت کنیم که وقتی عود ترکی داریم، سیمهای مناسب عود ترکی نصب شود و وقتی عود عربی داریم، سیمهای مناسب کوک عربی استفاده شود. بنده برای سازهای ترک، عرب و ایرانی این اعداد زیر را پیشنهاد میدهم:
کوک ترکی:
۱ – رِ : ۰.۵۴
۲ – لا : ۰.۶۱
۳ – می : ۱۰۰۷
۴ – سی : ۱۰۱۳
۵ – فا دیز : ۱۰۱۹
۶ – دو دیز : ۱۰۳۲
کوک ایرانی و عربی:
۱ – دو : ۰.۵۶
۲ – سل : ۰.۶۳
۳ – رِ : ۱۰۰۹
۴ – لا : ۱۰۱۵
۵ – سل : ۱۰۲۱
۶ – رِ : ۱۰۳۵
جنس مضراب
مضرابهای قدیمی عود که قبلاً از پر بال عقاب جوان، پر بال طاووس، شاخ، چرم سخت و یا پوست درخت گیلاس ساخته میشد، اکنون جای خود را به مضرابهای پلاستیکی با کیفیت خوب داده است که انعطافپذیر و مقاوم هستند. این مضرابها طولی بین ۱۱ تا ۱۳ سانتیمتر، عرضی حدود ۶ میلیمتر و ضخامتی بین ۰.۶ تا ۰.۸ میلیمتر دارند. نوک این مضرابها به شکل منحنی گرد شده و با سمباده نرم و پولیش صیقل داده شدهاند. ( لازم به ذکر است که مضرابهای ساخته شده از دستههای بسیار نازک پلاستیکی یا مشابه آن برای سازها و نوازندگان حرفهای مناسب نیستند.) همچنین مضرابهای ساخته شده از پلاستیک نوع “i-20” با انعطاف متوسط، امروزه بسیار محبوب هستند.
سفتی و انعطاف مضراب بسته به سلیقه نوازنده متفاوت است و هیچ استاندارد یا قاعدهای در این زمینه وجود ندارد. زیرا برخی نوازندگان مهم، مضرابهای سخت را ترجیح میدهند و برخی دیگر نوع نرم و انعطافپذیر را میپسندند.
برای مثال، تارگان از مضرابی با سختی متوسط و نوکی نازک استفاده میکرد، در حالی که یورگو باکانونس مضرابی بسیار سخت را ترجیح میداد. علاوه بر این، نحوه گرفتن مضراب و زاویه آن به اندازه سفتی آن اهمیت دارد، زیرا بر رنگ صدا و حجم صدای خروجی از عود تأثیر میگذارد. این موضوع برای تازهکارها بسیار حیاتی است، زیرا اصلاح روش نادرست در مراحل بعدی کار سخت خواهد بود.
زمانی که لبه مضراب نوک تیز باشد، صدای زیر و درخشانتر تولید میشود، اما اگر نوک مضراب بیضی شکل باشد، صدا بمتر اما کمتر درخشان خواهد بود. نظر من این است که بهترین مضراب، مضرابی با نرمی متوسط با خاصیت کشسانی خوب است؛ به طوری که وقتی به سیم ضربه میزنیم، مضراب باید سریعاً به حالت اولیه برگردد.
و در آخر نگاهی کوتاه به تاریخ ساز “لوت”
عود توسط مورها در زمان اشغال و فتح اسپانیا (حدود سال ۷۱۱) به اروپا وارد شد. تاریخچه عود بسیار کهن است و به زمانهای بسیار دورتر از تاریخ مکتوب فعلی بازمیگردد. با جریان جنگهای صلیبی و تجارت، عود در سراسر اروپا گسترش یافت و به عنوان یک ساز توسط اروپاییها پذیرفته شد. بعدها، پردهها (فرتها) به آن اضافه شد و در نهایت سیمها دو برابر شدند. و این ساز به نام «لوت» شناخته شد.
تا سال ۱۲۰۰، نقاشیها و مجسمههایی از اروپاییهایی که لوت مینواختند دیده میشود و تا سال ۱۴۰۰، نوازندگان تنظیم استانداردی برای آن اتخاذ کردند. لوت تنها با چوب و چسب ساخته میشد و در ساخت آن از میخ یا پیچ استفاده نمیشد. این ساز در زمان خود بسیار محترم بود و احتمالاً محبوبترین ساز زهی دوران رنسانس به شمار میرفت. برای لوت، موسیقی بیشتری نسبت به سایر سازها در دوران رنسانس نوشته شده بود.
در قرن ۱۴، تنظیم و طراحی ثابتی شکل گرفت. لوت کوچکتر از آنچه در تصویر میبینید بود و دارای ۴ دسته سیم بود و با مضراب نواخته میشد.
یکی از روشهای کوک کردن این بود که سیم اول را تا حدی سفت کنند که نزدیک به پاره شدن باشد. در ابتدا لوت مانند عود با مضراب نواخته میشد اما با پیچیدهتر شدن موسیقی، لوت با انگشتان نواخته شد. ساختار و سیمهای آن بسیار سبکتر از گیتار بودند.
قرنهای ۱۶ و ۱۷ دوره طلایی لوت بودند. مقدار زیادی موسیقی ساخته و منتشر شد. نوازندگان حرفهای لوت تقاضای زیادی داشتند و موسیقیدانها دستمزد خوبی میگرفتند. در دوران رنسانس، لوت جایگاه ویژهای داشت که فقط با صدای انسان قابل مقایسه بود.
«عرفان کنعانی، آهنگساز و نوازنده عود»
