ملیحه گیاهی: دستیار کارگردان نگهبان کیفیت و انسجام پروژه است
- شناسه خبر: 99231
- تاریخ و زمان ارسال: 19 سپتامبر 2026 ساعت 11:17
هنرمندنیوز: نمایش «کاسپار» به کارگردانی وحید رزاقی نیز از جمله پروژههایی است که فرایند تولید آن از یک مسیر از پیش تعیینشده فاصله گرفته و بیش از آنکه بر یک برنامه ثابت برای پیشتولید، تمرین و اجرا متکی باشد، به یک کارگاه مداوم و تجربهمحور تبدیل شده است. در چنین شرایطی، حضور دستیار کارگردان میتواند در حفظ جزئیات و ایجاد پیوستگی میان لایههای مختلف اثر اهمیت ویژهای پیدا کند. ملیحه گیاهی، دستیار کارگردان نمایش «کاسپار»، در این گفتوگو از مسیر ورود خود به این پروژه، تجربه همکاری با وحید رزاقی، نقش دستیار کارگردان در فرایند تولید، پیچیدگیهای تمرین با بازیگران، اهمیت ثبت جزئیات در یک اجرای چندرسانهای و جایگاه این تخصص در تئاتر امروز میگوید. او همچنین از فشار اقتصادی، محدودیت زمانی تولیدات تئاتری، نبود امنیت شغلی و تأثیر سلطه گیشه و پدیده بلاگری بر معیارهای حرفهای تئاتر سخن میگوید.
فعالیت من از ۱۳سالگی با بازیگری و تئاتر آغاز شد
هنرمند: لطفاً خودتان را معرفی کنید و از آغاز فعالیت هنری، سوابق حرفهای و مهمترین تجربههای خود در تئاتر بگویید و توضیح دهید چگونه بهعنوان دستیار کارگردان به پروژه «کاسپار» پیوستید؟
ملیحه گیاهی: من ملیحه گیاهی هستم و لیسانس ارتباط تصویری دارم. از ۱۳سالگی بازیگری و تئاتر را شروع کردم و مسیر اصلی فعالیت من بیشتر در حوزه بدن و حرکت بوده است. بخش عمده تجربهام نیز در پروژههای مستقل و کارگاهی شکل گرفته؛ کارهایی که در واقع خارج از رزومه رسمی انجام شدهاند.
همین سابقه باعث شد در پروژهای که اجرا در آن تا این اندازه بر بدن تکیه دارد، همکاری کنم. من از همان ابتدا و از مرحله انتخاب متن در جریان کار بودم و به همین دلیل، ورودم به پروژه «کاسپار» از مراحل ابتدایی شکلگیری آن اتفاق افتاد.
ویدئوآرت و بازخوانی آیینی یک اسطوره آلمانی برایم جذاب بود
هنرمند: نخستین مواجهه شما با متن «کاسپار» و نگاه وحید رزاقی به این اثر چگونه بود و چه چیزی در این پروژه برای شما جذابیت بیشتری داشت؟
ملیحه گیاهی: چیزی که از همان ابتدا برای من بسیار جالب بود، استفاده از ویدئوآرت در صحنه تئاتر و همچنین نگاهی بود که به شکل آیینی و با یک بازخوانی ایرانی به یک اسطوره آلمانی شده بود. این مسئله برای من بسیار جالب توجه بود.
از طرف دیگر، پروژه تلاش میکرد در یک فرایند تجربهمحور، چیزی پیش از زبان یا بعد از زبان را نیز تجربه کند و صرفاً به یک نسخه محدود به متن اکتفا نکند. همین نگاه برای من جذابیت زیادی داشت و باعث شد از همان مراحل ابتدایی با علاقه بیشتری فرایند شکلگیری اثر را دنبال کنم.
«کاسپار» بیشتر از یک مسیر از پیش تعیینشده، یک کارگاه مداوم بود
هنرمند: از نگاه شما، مهمترین ویژگی «کاسپار» که آن را از یک اجرای معمولی متمایز میکند چیست و این ویژگی چه تأثیری بر فرآیند تولید و تمرین گذاشت؟
ملیحه گیاهی: به نظر من، وجه تمایز «کاسپار» این بود که پروژه بهطور کلی از یک مسیر از پیش تعیینشده برای پیشتولید، تمرین و اجرا خارج شده بود و بیشتر شبیه یک کارگاه مداوم بود.
این ویژگی هم چالشبرانگیز بود و هم آزادیهایی ایجاد میکرد و طبیعتاً باعث میشد همه چیز زمانبر باشد. بخش زیادی از کار ما حتی پیش از شروع تمرینها اتفاق میافتاد؛ پژوهش و پردازش ایدهها بخش مهمی از فرایند بود. ما ساعتها گفتوگو و جستوجو میکردیم تا پیدا کنیم نسبت صحنه و ویدئوها چگونه باشد، جنس و نوع طراحی حرکت چگونه شکل بگیرد و کدام لایه «کاسپار» را با تصویر و کدام لایه را با بدن نشان دهیم.
این فرایند باعث شد تولید اثر بیشتر از یک روند خطی و از پیش تعیینشده، به تجربهای آموزشی و مبتنی بر کشف تبدیل شود و همین مسئله زمان و انرژی زیادی از گروه میگرفت.
بخشی از مسئولیت من، حفظ جهانبینی کارگردان روی صحنه بود
هنرمند: در یک پروژه مانند «کاسپار»، وظایف دستیار کارگردان دقیقاً از چه نقطهای آغاز میشود و در طول تمرینها و اجرا چه مسئولیتهایی بر عهده شما بود؟
ملیحه گیاهی: نکته مهمی که در «کاسپار» برای من وجود داشت این بود که کارگردان خودش نیز در اثر بازی میکرد و اتفاقاً نقش اصلی را بر عهده داشت. در چنین شرایطی معمولاً زحمت و استرس کارگردان چندین برابر میشود، بهخصوص در اجراهایی که چندلایه هستند و کوچکترین خطای فنی میتواند کل اجرا را تحت تأثیر قرار دهد.
در این وضعیت، من سعی میکردم از بیرون، نقش یک تسهیلگر را داشته باشم و زمانی که کارگردان روی صحنه است، از ایده و زیباییشناسی او محافظت کنم. تلاش من این بود که از بیرون، روند اجرا را ببینم و اجازه بدهم کارگردان درگیر اجرا و نقش خود باشد، بدون اینکه جزئیات مهمی که به ساختار اثر مربوط است از دست برود. یکی از بخشهایی که برای من در تمرینها حکم زنگ تفریح را داشت، جلسات گرم کردن و یوگای پیش از تمرین بود که بر عهده من بود و این بخش را بسیار دوست داشتم.
رابطه ما بر پایه شناخت قدیمی و گفتوگوی آزاد شکل گرفته بود
هنرمند: رابطه کاری شما با وحید رزاقی چگونه شکل گرفت؟ در چه مواردی صرفاً مجری تصمیمهای کارگردان بودید و در چه بخشهایی امکان ارائه پیشنهاد و نظر کارشناسی داشتید؟
ملیحه گیاهی: رابطه کاری ما به سالهای بسیار دور و تقریباً به بدو ورود من به تئاتر برمیگردد. به همین دلیل، بر اساس شناختی که از او داشتم، میدانستم فضایی که کارگردان ایجاد خواهد کرد، گفتوگومحور و غیرمراتبی است. نهتنها من، بلکه کل تیم آزادانه نظر میدادیم. با این حال، در نهایت انتخابکننده و پیشنهاددهنده اصلی بدون شک کارگردان بود. من سعی میکردم وارد جهانبینی، طراحی و سلیقه کارگردان نشوم و بیشتر در فرایند دراماتورژی، جزئیات، پروگرافی و بازیها کمک کنم. بنابراین تلاش من بیشتر معطوف به پشتیبانی از فرایند شکلگیری ایدههای کارگردان بود، نه تغییر دادن جهان زیباییشناختی او.
هماهنگیهای اجرایی فقط در مواقع ضروری به من واگذار میشد
هنرمند: هماهنگی میان بازیگران و گروههای مختلف طراحی صحنه، نور، لباس، گریم، موسیقی و ویدئو تا چه اندازه بر عهده دستیار کارگردان قرار میگیرد و در «کاسپار» این هماهنگی چگونه انجام شد؟
ملیحه گیاهی: در «کاسپار» من کانون ارتباط نبودم، مگر در مواقع ضروری؛ آن هم در مسائلی مانند زمانبندیها، هماهنگیها یا پیگیری برخی امور. معمولاً کارگردان ترجیح میداد که مستقیماً خودش با بازیگران و عوامل در ارتباط باشد.
دلیل این مسئله هم برای من واضح و روشن است؛ چون این شیوه باعث میشد به تخصص و تجربه هر فرد احترام ویژهتری گذاشته شود. ارتباط مستقیم کارگردان با اعضای گروه کمک میکرد تصمیمها سریعتر، دقیقتر، بدون واسطه و در عین حال بسیار صمیمیتر گرفته شوند.
حفظ انرژی بازیگران در تمرینهای مبهم و طاقتفرسا آسان نبود
هنرمند: با توجه به پیچیدگیهای زبانی و اجرایی متن، مهمترین چالش شما در مدیریت و پیگیری روند تمرینها چه بود؟
ملیحه گیاهی: «کاسپار» متن پیچیدهای دارد و روایت متعارفی هم ندارد. علاوه بر این، نگاه کارگردان نیز به این شکل بود که فرایند برایش مهمتر از تولید است. همین مسئله باعث میشد نتوانیم یک برنامه تمرینی از پیش تعیینشده داشته باشیم و دقیقاً بر اساس آن جلو برویم.
در تولید چنین کاری، حفظ انرژی و تمرکز بازیگر در طول تمرینهایی که بعضی وقتها بسیار مبهم و حتی طاقتفرسا به نظر میرسند، کار سادهای نیست. بنابراین حفظ یک گروه نوجوان و تازهکار و ایجاد تازگی و طراوت در تمرینها، از نظر من کار سادهای نبود و نیاز داشت گروه در طول این مسیر، انگیزه و تمرکز خود را حفظ کند.
آزمونوخطا و تغییر، پایه و اساس شکلگیری اجرا بود
هنرمند: فرآیند تمرین بازیگران «کاسپار» چگونه پیش رفت و آیا در طول تمرینها تغییراتی در میزانسن، ریتم یا شیوه اجرای بازیگران ایجاد شد که نتیجه گفتوگوها و آزمونوخطاهای گروه باشد؟
ملیحه گیاهی: بله، تغییرات بسیار زیادی داشتیم و اتفاقاً آزمونوخطا و تغییر، پایه و اساس کار بود و یک اتفاق جانبی محسوب نمیشد. حتی نخستین روز اجرای ما نیز با تغییرات همراه بود.
این تغییرات بخشی از روش کار گروه بود و کمک میکرد اجرا زنده و پویا باقی بماند. قرار نبود گروه صرفاً یک طرح از پیش تعیینشده را بدون تغییر اجرا کند؛ بلکه میزانسن، ریتم و شیوه اجرای بازیگران در طول فرایند و بر اساس گفتوگو، تجربه و آزمونوخطا شکل میگرفت.
ثبت دقیق جزئیات به کارگردان اجازه میدهد بر مسائل بنیادین تمرکز کند
هنرمند: در شرایطی که یک متن بر زبان، تکرار، سکوت و بدن بازیگر تأکید دارد، دستیار کارگردان چگونه میتواند به حفظ نظم و دقت اجرایی در طول تمرین کمک کند؟
ملیحه گیاهی: به نظر من، توجه به جزئیات، ثبت دقیق آنها و مستندسازی میتواند کمک خوبی به کارگردان باشد تا تمرکز خود را روی موارد حیاتیتر و بنیادینتر بگذارد.
در فرایندی که دائماً در حال تجربه و تغییر است، اتفاقها و جزئیات زیادی در تمرین شکل میگیرند. ثبت این جزئیات کمک میکند تجربههای بهدستآمده از بین نروند و آنچه گروه در طول تمرین به آن رسیده است، در مسیر اجرا قابل پیگیری باشد. به همین دلیل، مستندسازی میتواند بخشی از ابزار حفظ نظم و دقت اجرایی باشد.
در یک اجرای چندرسانهای، ثانیهها و جزئیات اهمیت زیادی دارند
هنرمند: یکی از وظایف مهم دستیار کارگردان حفظ جزئیات اجرایی است؛ در «کاسپار» چه جزئیاتی برای شما اهمیت ویژه داشت که کوچکترین تغییر در آنها میتوانست روی اجرای نهایی تأثیر بگذارد؟
ملیحه گیاهی: در اجرایی که چندرسانهای است، کوچکترین تغییر جزئی میتواند کل ریتم صحنه را خراب کند. برای مثال، ریتم و تمپوی بازیگر تأثیر مستقیمی روی هماهنگی و پخش ویدئوها داشت.
زمانبندی ورود و خروج بازیگرها، ورود و خروج اکسسوار صحنه و مواردی از این دست، همگی میتوانستند نور، صدا و حتی انتقال صحنهها به یکدیگر را تحت تأثیر قرار دهند. در این صورت، تداوم کار از بین میرفت.
به همین خاطر، در این کار ثانیهها و جزئیات اهمیت بسیار زیادی داشتند و کوچکترین جابهجایی میتوانست هماهنگی میان عناصر مختلف اجرا را برهم بزند.
دستیار کارگردان باید نگهبان کیفیت و انسجام پروژه باشد
هنرمند: جایگاه دستیار کارگردان را در تئاتر ایران امروز چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا این جایگاه بهعنوان یک تخصص حرفهای شناخته میشود یا هنوز بخش مهمی از وظایف آن نادیده گرفته میشود؟
ملیحه گیاهی: راستش بهطور کلی فکر نمیکنم در تئاتر ما هیچکس همیشه در جایگاه درست خودش قرار داشته باشد. در بسیاری از پروژهها، نقش دستیار کارگردان محدود میشود به مسئولیتهای اجرایی، اداری، تشریفاتی و چیزهایی از این قبیل و معمولاً یک همکاری تخصصی و هنری نیست. در صورتی که به نظر من، دستیار کارگردان نگهبان کیفیت و انسجام پروژه است. این جایگاه میتواند فراتر از انجام هماهنگیهای اجرایی باشد و در حفظ کلیت اثر، جزئیات و استمرار فرایند نقش داشته باشد.
فشار اقتصادی، تمرین را به فرایندی فشردهتر و ارزانتر تبدیل میکند
هنرمند: با توجه به فشار اقتصادی و محدودیت زمانی تولیدات تئاتری، آیا گروهها فرصت و امکان کافی برای یک دوره تمرین اصولی و حرفهای دارند یا شرایط تولید، کیفیت این فرآیند را تحت تأثیر قرار داده است؟
ملیحه گیاهی: محدودیت زمانی در تئاتر معمولاً از فشار اقتصادی میآید. طبیعتاً یک گروه باید برای تولید خودش وقت بگذارد و این وظیفه آن است، اما وقتی بودجه کافی وجود نداشته باشد، همه چیز تحت فشار قرار میگیرد.
در چنین شرایطی، تمرین به فرایندی تبدیل میشود که باید سریعتر، فشردهتر و ارزانتر انجام شود و این مسئله روی کیفیت کار تأثیر میگذارد. بنابراین وقتی منابع کافی برای تولید وجود نداشته باشد، زمان لازم برای تمرین و تجربه نیز کاهش پیدا میکند و کیفیت فرایند تحت تأثیر قرار میگیرد.
نبود حمایت مالی و امنیت شغلی، مسئلهای مشترک برای فعالان تئاتر است
هنرمند: دستمزد و امنیت شغلی دستیاران کارگردان در تئاتر امروز را چگونه میبینید؟ آیا حجم مسئولیتهایی که بر عهده این افراد قرار میگیرد با جایگاه مالی و حرفهای آنها تناسب دارد؟
ملیحه گیاهی: فکر میکنم همه ما در یک وضعیت مشترک گرفتاریم و این مسئله فقط مربوط به دستیار صحنه یا دستیار کارگردان نیست. معمولاً اگر انتخاب شما این باشد که در تئاتر بدنه نباشید، باید سعی کنید با عشق تئاتر زنده بمانید، نه با حمایت مالی و امنیت شغلی. به همین دلیل، مسئله را نمیتوان فقط به تناسب میان مسئولیت و دستمزد دستیار کارگردان محدود کرد. نبود حمایت مالی و امنیت شغلی، مسئلهای است که بخشهای مختلف تئاتر را تحت تأثیر قرار میدهد.
«کاسپار» برای من چیزی بیشتر از یک رزومه بود
هنرمند: همکاری با کارگردان، بازیگران و دیگر عوامل «کاسپار» چه تجربهای برای شما به همراه داشت و فکر میکنید این پروژه چه چیزی به مسیر حرفهای شما اضافه کرده است؟
ملیحه گیاهی: «کاسپار» برای من چیزی بیشتر از یک رزومه بود. من بهعنوان دستیار کارگردان، از یک فاصله دور و مشخص شاهد کل این فرایند بودم. این فاصله برای من یک مزیت داشت؛ اینکه بدون اینکه زیر فشار مستقیم تصمیمگیریها یا ریسک اجرا باشم، تمام آزمونوخطاهای گروه را دیدم. به این ترتیب، بدون اینکه هزینه سنگین شخصی بپردازم، در این پروژه چندین برابر امکان مشاهده و یادگیری داشتم. برای من، مشاهده فرایند شکلگیری اثر، تصمیمگیریها و نحوه مواجهه گروه با مسائل مختلف، تجربهای مهم بود و به مسیر حرفهای من از نظر شناخت فرایند تولید و تمرین اضافه کرد.
فشار اقتصادی، سلطه گیشه و بلاگری معیارهای حرفهای تئاتر را جابهجا کردهاند
هنرمند: اگر بخواهید مهمترین مشکل فرآیند تولید و تمرین تئاتر در شرایط امروز ایران را از زاویه دید یک دستیار کارگردان مطرح کنید، چه مسئلهای را برجسته میکنید و برای حرفهایتر شدن این فرآیند چه تغییری ضروری است؟
ملیحه گیاهی: مهمترین مشکل، به نظر من، مجموعهای بههمپیوسته از فشار اقتصادی، بیپشتوانه بودن، سلطه گیشه و پدیده جدید بلاگری در تئاتر است. همه این عوامل در کنار هم موجب شدهاند معیارهای حرفهای تئاتر جابهجا شوند.
این شرایط حتی باعث شده سلیقه و سواد بصری بخشی از تماشاگران نیز دچار افت شود. به نظر من، این نتیجه سالها بیتوجهی به آموزش و همچنین دسترسی نامتوازن به تئاتر باکیفیت و تئاتری است که صرفاً برای سرگرمی تولید میشود.
به همین دلیل، برای حرفهایتر شدن فرایند تولید و تمرین، نمیتوان تنها یک بخش را جدا کرد؛ زیرا فشار اقتصادی، شرایط تولید، نگاه به کیفیت، وضعیت آموزش و نوع مواجهه مخاطب با تئاتر، همگی به یکدیگر مرتبط هستند و بر کیفیت کلی فرایند اثر میگذارند. خیلی ممنونم از وقت و توجهی که گذاشتید. به امید تجربههای بهتر.
