صدای پدر، بر صحنه پسر؛ میراثی که هنوز زنده است

هنرمندنیوز: گاهی یک اجرای موسیقی، فراتر از آن چیزی است که روی صحنه اتفاق می‌افتد. گاهی چند نت و چند بیت شعر کافی است تا مخاطب را به سال‌ها قبل ببرد؛ به روزهایی که صدایی از رادیو، ضبط‌صوت یا بلندگوی خانه‌ها شنیده می‌شد و آرام‌آرام به بخشی از خاطرات جمعی یک نسل تبدیل می‌شد.

اجرای اخیر همایون شجریان در اصفهان را نیز می‌توان از همین زاویه تماشا کرد؛ اجرایی که در کنار قطعات شناخته‌شده کارنامه شخصی او، میزبان آثاری بود که پیش‌تر با صدای پدرش، محمدرضا شجریان، در حافظه موسیقایی مردم جا گرفته بودند.

از «سرو چمان» و «در خیال» گرفته تا «قاصدک» و «مرغ سحر»، انتخاب قطعاتی که مخاطب پیش‌تر با صدای محمدرضا شجریان شنیده بود، به این اجرا حال‌وهوایی متفاوت بخشید. گویی روی صحنه اصفهان، دو نسل از یک خانواده هنری در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند؛ یکی در قامت خواننده‌ای که سال‌هاست صدایش با موسیقی ایران گره خورده و دیگری در جایگاه هنرمندی که با وجود داشتن هویت و کارنامه مستقل، بخشی از میراث او را نیز با خود حمل می‌کند.

اما نکته مهم اینجاست که همایون شجریان را نباید صرفاً در نسبت خانوادگی‌اش با پدر تعریف کرد. او سال‌هاست مسیر هنری خودش را ساخته است. تجربه‌های متفاوتی در آواز، انتخاب‌های متنوع در آهنگسازی و همکاری با آهنگسازان و نوازندگان برجسته، بخشی از هویت مستقل او را شکل داده‌اند.

با این حال، نمی‌توان انکار کرد که نام محمدرضا شجریان همچنان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی موسیقی ایران است. میراثی که نه فقط در آثار ضبط‌شده، بلکه در شیوه شنیدن و حتی سلیقه موسیقایی چند نسل حضور دارد.

شاید به همین دلیل است که شنیدن یک قطعه قدیمی با صدای همایون، برای بسیاری از مخاطبان صرفاً شنیدن یک بازخوانی نیست. این اتفاق می‌تواند یادآور خاطراتی باشد که با صدای پدر شکل گرفته‌اند؛ خاطراتی که با گذشت زمان نه‌تنها کمرنگ نشده‌اند، بلکه گاهی معنای تازه‌ای پیدا می‌کنند.

البته در این میان نباید یک نکته مهم را نادیده گرفت. ماندگاری این آثار فقط حاصل شهرت خواننده نیست. پشت بسیاری از این قطعات، مجموعه‌ای از شعرهای ماندگار، آهنگسازی‌های دقیق و همراهی آهنگسازان و نوازندگانی قرار دارد که هرکدام سهم مهمی در شکل‌گیری تاریخ موسیقی ایران داشته‌اند. از پرویز مشکاتیان و حسین علیزاده گرفته تا کیهان کلهر و مجید درخشانی. میراث موسیقی ایرانی حاصل تلاش یک فرد نیست؛ حاصل پیوند استعدادها، اندیشه‌ها و تجربه‌های هنری است.

از همین‌جا می‌توان به پرسشی بزرگ‌تر رسید؛ چرا بعضی آثار موسیقی پس از چند دهه همچنان شنیده می‌شوند، اما بخش قابل توجهی از تولیدات امروز، عمر شنیداری کوتاهی دارند؟

پاسخ را نباید صرفاً در مقایسه موسیقی گذشته و امروز جست‌وجو کرد. هر دوره‌ای اقتضائات، ابزارها و سلیقه‌های خودش را دارد. موسیقی امروز نیز هنرمندان و آثار ارزشمند کم ندارد. با این حال، نمی‌توان از این واقعیت عبور کرد که سرعت تولید و مصرف موسیقی در روزگار ما، گاهی فرصت شکل‌گیری و تثبیت آثار ماندگار را محدود می‌کند.

امروز بیش از هر زمان دیگری امکان تولید، انتشار و دیده‌شدن موسیقی وجود دارد. اما آیا به همان اندازه برای کیفیت، خلاقیت، شعر و ماندگاری اثر وقت گذاشته می‌شود؟

شاید استقبال از اجرای آثاری که سال‌ها پیش خلق شده‌اند، تلنگری برای تأمل در همین موضوع باشد. مخاطب هنوز به دنبال موسیقی‌ای است که بتواند با آن ارتباط برقرار کند؛ اثری که فقط برای چند روز شنیده نشود و پس از عبور از موج تبلیغات، از یاد نرود.

در این میان، بازگشت همایون شجریان به برخی از آثار پدر را می‌توان فرصتی برای زنده نگه‌داشتن بخشی از این حافظه فرهنگی دانست. او قرار نیست جای پدر را بگیرد و اساساً چنین انتظاری نیز منصفانه نیست. قرار نیست هر بار که قطعه‌ای از محمدرضا شجریان اجرا می‌شود، صدای پسر با صدای پدر سنجیده شود.

هر هنرمندی حق دارد میراثی را که به او رسیده، با بیان و نگاه خودش روایت کند. شاید ارزش این اتفاق نیز دقیقاً در همین باشد؛ اینکه یک اثر می‌تواند از نسلی به نسل دیگر منتقل شود، بی‌آنکه ضرورتاً هویت اجراکننده جدید را از میان ببرد.

محمدرضا شجریان دیگر روی صحنه نیست، اما صدایش همچنان شنیده می‌شود. همایون شجریان نیز در مسیر هنری خودش حرکت می‌کند و گاهی با انتخاب آثار پدر، دریچه‌ای تازه به سوی خاطرات مشترک مخاطبان می‌گشاید.

شاید ماندگاری هنر همین باشد؛ اینکه صاحب اثر روزی از میان ما برود، اما آنچه خلق کرده، همچنان زندگی کند، شنیده شود و با هر اجرا، به نسل تازه‌ای برسد.

و این شاید مهم‌ترین درسی باشد که می‌توان از کنسرت اصفهان گرفت: هنر را نمی‌توان فقط با تعداد اجراها، میزان فروش بلیت یا آمار بازدید سنجید. گاهی معیار واقعی ماندگاری، جایگاهی است که یک اثر پس از گذشت سال‌ها همچنان در دل و ذهن مخاطب دارد.

نویسنده: لی‌لا رضایی – خبرنگار