فیلم”درجاده با عباس کیارستمی”، با هوشمندی و تردستی، یاد آور پس زمینه‌های کاری این هنرمند می‌شود

هنرمندنیوز: این مستند سیاه و سفید ، با چند گذر به دنیای رنگ، که با هوشمندی به ده بخش تفسیم شده، نه تنها دید کیارستمی از طبیعت، پیوند با آن، با دنیا و هنر را برجسته می کند، بلکه یاد آود آثاری می شود، که از جمله ، در سه گانه “کوکر”، سهم انکار ناپذیری در سرشناسی و جهانی شدن کیا رستمی داشتند. ما با این هنرمند به گذشته و لوکیشن فیلم های قراموش نشدنی او که ویرانه هایش بر چا مانده، باز می گردیم.

فیلم با چهره ی بزرگ عباس کیارستمی آغاز می شود که، دوربین بر روی شانه، در حال رانندگی در جاده ای پیچ در پیچ، در طبیعتی زمستانی و خلوت است. طبیعتی که کیارستمی به آن مهر می ورزید. نگاره های بسیار خوب برگزیده شده، ما را به درون بخش های دیکر می برند، که هر یک دارای یک زیر عنوان هستند، از این راه ما به درون دنیایی خصوصی تر و ویژه تر گام می نهیم که هر کدام نشانگر چندو چون بن مایه آفرینندگی او می شود.

این فیلم که برگرفته از راش های بسیاری هست، از این رو ناب می شود که نه تنها لحظات ویژه ی برگزفته از پیوند های انسانی ی بیشتر کوچک، اما گویا را روایت می کند، بلکه به آن یک جنبه ی مردم شناسانه و جهان شمول نیز می افزاید. برای نمونه، هنگامی که گروه کوچک به دیدن طاهره، شخصیت زن فیلم “زیر درختان زیتون”، می رود، او در پایان مشتی آجیل در جیب عباس کیا رستمی و دیگران کی ریزد که در راه بخورند.. همچنین، کار خوب دوربین با برجسته کردن لحظاتی گویا اما پنهان از دید، به یافتن ژرفای دیگری کمک می کند. از جمله ی آنها، گرفتن چهره ی دختر بچه ی روستائی در آئینه ی بغل دستی ماشین و یا خود غباس کیارستمی در مراسم عروسی محلی و سپس در حال انتظار نتیچه ی کار در اتومبیل، از نمائی دور، هستند.

طنز، نگاه تیزبین و “کودک درون” این کارگردان بنام (به گفته ی صمدیان) به خوبی در این فیلم احساس می شود. از همه نادر تر، توانائی او در تقلید لهحه هاست. صحنه ای که در آن چند مرد در برابرمغازه ای ایستاده اند که چند مانکن ویترینی با لباس های گوناگون دیده می شوند. آرایش این صخنه برای کرفتن یک عکس، از صحنه های فراموش نشدنی فیلم است.

از سیف اله صمدیان، که کارنامه ی بلند بالائی در همکاری با عباس کیارستمی، به ویژه در “ای بی سی آفزیقا” دارد و در تیتراژ فیلم می گوید که آن را ” به یاد سال های شیرینی که در کنار این سینماگر و سپس ده سال نلخی را که بدون او گذرانده “ساخته است، پرسیدم این بخش بندی ماهرانه را به چه دلیل برگزیده؟

سیف اله صمدیان : عدد ده اشاره ای است به ده سالی که از مرگ کیارستمی می گذرد. این بخش بندی امکان می داد که خط پیوندی میان گفته ها و ناکفته ها به وچود آید. البنه فیلم ده را هم نمی توان نادیده گرفت.

پرسش دیگر این است که از میان چه اندازه راش این فیلم بیرون آمده و چه اندازه زمان برده است؟

سیف اله صمدیان می گوید : “باید بگم که حدود ۲۵ سال پیش تا الان رو شما تو اون فیلم می‌بینید.

پس متریال ۲۵ سال پیش تا الانه، سفرهایی، که، قکر می کنم، هر کدام رامی بایستی دو سه ساعتی حساب بکنید . برای اینکه این دوربین، چه دوربین ایشون به عنوان دوربین عکاسی اش یا پاره ای وقت‌ها دوربین‌های کوچک فیلم‌برداری ، دوربین‌های عکاسی و فیلم‌برداری من، پیوسته با زمین و زمان و طبیعت کار می‌کرد.

بنا براین، ساعت نمی‌شه به شما داد، ولی نتیجه تصویربرداری‌های سفرها یی ست که از حدود ۳۰ سال پیش با همدیگه می‌رفتیم. توی این فیلم، متریال مینی‌دی‌وی استفاده شده و متریال‌های پیش از مینی‌دی‌وی، یعنی پیش از ۱۹۹۹، تو این فیلم نیومده.

برای تدوینش هم، چیزی حدود دو ماه طول کشید که اونم داستان خودش رو داره.»

پرسش : با در نظر گرفتن این که عباس کیارستمی سال ها صحنه های فستیوال ها را پر کرده و سیف اله صمدیان از بیشتر آنها فیلمبرداری کرده بود، آیا می بایستی در انتظار یک یا چند مستند دیگر پیرامون زندگی و آثار عباس کیا رستمی باشیم ؟

سیف اله صمدیان : «در مورد اینکه از کیارستمی، با متریال بیش از سی سالی که دارم، آیا می شه چند تا فیلم کار کردیا نه؟ اول باید بگم چند تا فیلم کار کرده ام. اولین فیلم، در سال ۲۰۰۵، به سقارش “ترابیکا فیلم انیستیوت” در نیویورک انجام گرفت که از من خواستند فیلمی بسازم از کارگاه مشترک عباس کیارستمی و اسکورسیزی در مراکش که در ۲۰۰۵ هم‌زمان با جشنواره فیلم مراکش برگزار شد و حدود ده روز طول کشید. کیارستمی بخش اصلیشو به عنوان ورکشاپ با بچه‌ها کار کرد و یک روز هم مستر کلاس اسکورسیزی بود که اومد برای همون بچه‌ها اونجا برگزار کرد. از کل این رخداد، من فیلم «روزی روزگاری در مراکش» رو کار کردم که در ۲۰۰۶ اولین نمایش جهانی‌ش رو در تری‌بکا فیلم فستیوال، در نیویورک، داشت.

سپس فیلم بعدی بود که پس از درگذشتش، به پیشنهاد احمد کیارستمی که می‌خواست در جشنواره فیلم ونیز اولین بزرگداشت رو بذارن و سپس خود «آلبرتو باربرا »، مدیر فستیوال، به من گفت من می‌خوام بزرگ‌ترین ریسک دوران کاری‌مو داشته باشم و فیلمی رو که آماده نکردی و یک ماه بیشتر به آغاز جشنواره‌ نمانده، بذارم توی کاتالوگ جشنواره و امیدوارم تو با همت و مهری که داری این کار رو انجام بدی. که من نشستم و در شرایط بسیار ویژه، فیلم « ۷۶ دقیقه و ۱۵ ثانیه‌ با عباس کیارستمی» رو ساختم که تیترش پیوند می خورد به ۷۶ سال و ۱۵ روز از زندگیش. این فیلم در روز نخست جشنواره ۲۰۱۶ ونیز و در سئانس اول به نمایش درآمد. و بعدش هم که به خیلی جشنواره‌ها، بیش از حدود ۱۲۰ جشنواره ، هم رفت.

فیلم بعدی ، برامده از سفارشی بود که از مرکز فرهنگی ژرژ پمپیدوی پاریس، به من داده شد. فیلم «کیارستمی مشغول کار است» را من برای بزرگداشتش در ان مرکز کار کردم. کار باز سازی آن چه که دفتر کار کیارستمی در زیرزمین خونه‌اش به شمار می آمد، (جائی که شش ماهی در آن بر روی ادیت فیلم “ای بی سی آفریقا” کار کرده بودیم )، حدود دو ماهی در اون بخش طول کشید.

فیلمِ کنونی، زیر عنوان «در جاده با عباس کیارستمی»، طبیعتا آخرین فیلمی است که کار شده و داستان خودشو را داره که حتی «باربرا» وقتی فهمید که ما اینو آماده کردیم، با اینکه برنامه‌ش بسته بود و قرار بود سه چهار روز دیگه کنفرانس مطبوعاتی داشته باشه، خواست این فیلم رو ما در ونیز نشون بدیم برای نحستین بار و در نحستین نمایش جهانی آن، اما، ما پیش تر، چون فکر می کردیم ونیز برنامه اش را بسته، برای فستیوال پوسان فرستادیم وآنها آن زا پذیرفته بودند. باربرا خیلی ناراحت شد و حتی گفت که بذار به اختیار خودم، من باهاشون نامه‌نگاری می‌کنم. یعنی بهشون ایمیل زد و از اونا خواست که بیایم با همدیگه مشترکا این کارو بکنیم. یعنی ما نخستین پخش جهانی اش را بگیریمو شما آن را در بخش مسابقه ای بکذارید. که اونا قبول نکردن و خیلی عجیب بود برای من که باربرا برای یگ فیلم به چانه زنی افناد. به هر رو ونیز نشد.

از این به بعدم نمی‌دونم دیگه، چون متریال خیلی زیاد دارم، چه در داخل ایران و چه در خارج از کشور، ولی کیارستمی بخشی از موضوعات گوناگونیه که من در ۴۰ سال گذشته در دنیا کار کردم؛ روی انسان معاصر، روی سینما در جهان، به‌ویژه در درازای ۳۰ سال در کن ، روی موسیقی، روی مذهب و فضاهای مختلفی که راجع به انسان امروزی است.

پرسش : این فیلم نه تنها زوایای جالبی را از شخصیت عباس کیا رستمی نشان می دهد، بلکه سرنوشت کارگردان دیگری جعفر پناهی- را هم به گونه ای یاد آوری می کند که چگونه به دنبال همکاری با کیارستمی، پله های بالارونده را پیمود و به پیروزی و سرشناسی فراگیر رسید.

سیف اله صمدیان : «در مورد حضور جعفر پناهی تو این فیلم، بله. نکته‌ای که اشاره کردید بسیار مهمه چوه ما برای اولین بار ، در سال ۱۳۸۰ ، با همدیگه برای دیدن لوکیشن زیر درختان زیتون سه‌نفره رفتیم، تا چند سال بعدش هم که تو فیلم هست، شما با یک دوره ای از رابطه کاری این دو نفر، که جعفر دستیارش بوده و سپس کیا رستمی برایش فیلم‌نامه بادکنک سفید و به دنبال آن فیلم‌نامه طلای سرخ رو توشت و ارتباط‌های دیگه ای که داشتن، آشنا می شوید.

به‌ویژه هنگامی که با همدیگه در مورد فیلم تازه ای که جعفر می خواست در مورد جنگ هشت‌ساله عراق با ایران بسازه به نام «بازگشت» و نکاتی که کیارستمی با سبک و شیوه خودش همیشه تأکید می‌کرد که باید فیلم‌سازی بشود، نه با، به قول معروف، روند سیاست‌زده جهان امروز.

اون بحث شیرینی که در اپیزود ۱۰ ، در درون ماشین، در می گیره که همراه است با خواندن ترانه‌های نوستالژیک سبک های گوتاگون، طبیعتاً از نظر خودم نکته اوج رابطه کاری یک شاگرد با یک معلم خودش در سینما، با دو شیوه برخورد ، که یکیشون خیلی اجتماعی است و می‌خواهد با تب و تاب از رخداد های روز فیلم بسازه، ولی کیارستمی می‌خواهد آنها رو چندان از نظر سیاسی جدی نگیره که برخوردهای انسانی و مهرآمیزش نسبت به سوژه‌ از یاد آدم تره.

و اونجاست که به پناهی توصیه می‌کنه، که تو اگر بخوای در مورد رزمنده‌ها، راجع‌به جنگ ایران و عراق فیلم بسازی، نمی‌خواد بری حق‌شون رو بگیری، چون کسی تو این دنیا حق کسی رو نمی‌تونه بگیره، تو برو با مهر و عشقی که می‌تونی به این‌ها بدی، نزدیک بشو و به قول معروف حس واقعی اون‌ها رو نسبت به این قضیه بیار بیرون. حال چه اتفاقات دیگه ای توی روند کاریرای پناهی میفته و کیارستمی چه حرفایی داشته، اینها برای ما روشن نیست.

پرسش : همه می دانند که آرشیو پر ارزش سیف اله صمدیان، که همه ی قضای زندگی اش را پرکرده، کنجینه ی بی همتائی است.

در جائی، جعفر پناهی، در این پیوند، به نکته ی بسیار با اهمیتی اشاره میکند که پرسش همه ی ما نیز هست . او پس از سحن پیرامون دست و پا گیری این آرشیو و از دست رفتن بخشی از آن، می گوید : ” ما پیشنهاد کردیم که دفتری بگیریم، دو تا کارمند استخدام کنیم که زیر سر پرستی و با مشورت با سیف اله صمدیان این آرشیو را سرو سامان ببخشند وبه نام خودش استفاده از آنها را ممکن سازند” .. روشن است که شما نپذیزفته اید، چرا ؟ آیا حیف نیست که چنین گنجینه ای از دست برود؟

سیف اله صمدیان : «خب طبیعتاً خیلی پیشنهاد انسانی و دوستانه‌ای بود. ولی من، نه اینکه نخوام این کار رو بکنم، ولی این‌ها خبر نداشتن که من اگر اون کار رو نکرده بودم، امروز این فیلم ساخته نمی‌شد!

و همچنین فیلم‌های پیشین. من وقتی که کاری رو انجام می‌دادم، همکاران من دردفتر تصویر یا مرکز فیلم تصویر همه این‌ها رو به موقع کپچر کردند، تفکیک کردند و حتی بخش‌هایی از این‌ فیلم ها جداسازی شده بود.

ولی اینکه بیرون نمی‌دادم، بدین دلیل است که از نظر من جهان پر از معجزاتیه که در پیرامونمان رخ می دهد ولی متأسفانه سینمای داستانی اصلاً به این‌ها توجه نمی‌کنه و می‌ره تخیلات انسانی رو دنبال می‌کنه و اکثراً هم به جایی نمی‌رسه.

سینمای مستند که این‌جوری کشف و شهود همراهشه و در لحظه می‌تونه یک چیزی رو بدون دکوپاژ و بدون حتی تحقیقات و به قول معروف زمینه چینی رایج کار بکنه، شگفت انگیز است . من خودم شیفته‌ی این نوع سینمام و اعتقاد دارم که زندگی قوی‌ترین سناریست جهانه و برای من اون‌قدر این اهمیت داره که این نادیده‌های جهان توسط دیگران رو ، که من حالا شانس آوردم، یا عادت کردم، یا یک استعدادی هست، هر چی هست، می‌تونم کشف کنم. تو این گونه فیلم‌سازی، کشف و شهودی مستند، برای من همیشه مهم‌تر از ارائه بود.

یعنی اون که می‌گن ذوق و شوق جلوه، و همه‌مون داریم، برای من اون‌قدر مهم نبود که ثبت این لحظات مهم بود.

و می‌دونستم که تا زمانی که زنده باشم اینا به یه جایی خواهد رسید. اگرم من نرسم، ترتیبی داریم می دیم که این‌ها درست تفکیک بشه و آیندگان، یا اون کسانی که دنبال کار رو خواهتد گرفت، بتونن از این‌ها فیلم‌های درست‌تری دربیارن.»

پرسش : آخرین بخش فیلم، بخش دهم، شاید از همه شخصی تر و غمکین کننده تر باشد چون ما در آن ترانه خوانی کیا رستمی را می شنویم و با سلیقه های موسیقیائی اش بیشتر آشنا می شویم. ایا خود عباس کیا رستمی، به گونه ای (چون ده سال از مرگش گذشته)، بحش هائی از این شات ها را دیده است؟

سیف اله صمدیان : «تمام حسن رابطه‌ی دونفره‌ی ما در این بود که کیارستمی به من خیلی اعتماد خاصی داشت.

بابت اینکه وقتی دوربین در کنارش روشن بود : یک این که ضد دوربین و ضد عکس گرفتن ازش بود. یعنی بسیار در می‌رفت از عکاسی شدن و به‌ویژه فیلم‌برداری شدن؛ برای اینکه آدم مطمئنی رو یا پیدا نکرده بود، یا فکر می‌کرد ازش سوءاستفاده می‌کنند، یا لحظات رو خراب می‌کنند.

حالا من یا شانس آورده بودم، یا بستگی به شخصیتم داشته، یا رابطه‌مون جوری بوده که این اعتماد رو به من داشت و جلو دوربین من اصلاً انگار دوربین روشن نبود.

و منم تنها موضوعم که کیارستمی نبود. چون اگر کارهای بعدی منو دنبال بکنید، می‌دونید که من حتی از آبدارچی دفتر تصویر شاید بیشتر ازکیارستمی فیلم داشته باشم!

برای من موقعیت اجتماعی‌آدم هامهم نبود، موقعیت ذهنی و تک بودن شخصیت‌شون مهم بود.

یعنی اگر کیارستمی احساس می‌کرد که من دنبال عباس کیارستمی معروفم و می‌خوام از با اون بودن استفاده‌های دیگه‌ای بکنم، امکان نداشت یک روز ادامه بده با من.

و اگر می‌بینید که ما بیش از ۳۰ سال با هم رفاقت کردیم، مال این اعتمادیه که فهمیده بود که من با یگانه بودن ذهن و افکار و رفتار خودشه که حال می‌کنم، نه با عباس کیارستمی سرشناس.

یکی از ویژگی‌ها و حسن‌های کش دار شدن این رابطه و دوستی‌مون این اعتمادی بود که به من داشت و می‌دونست که از این لحظات خصوصی، من تصاویری زا که برای عموم غیر قابل نمایش باشد ، یا برای استفاده های نامناسب به کار گرفته شوند، به کار نخواهم برد، چون شخصیتم رو می‌شناخت.

کیارستمی قطعاً تو تمام این سفرها، هر تیکه‌ای که می‌گرفتیم، می‌دید و با هم می‌خندیدیم، همانگونه که تو فیلم معلومه : برای نمونه، صخنه ی تانکری است که آب می‌بره و اون باد و بخاری که پشتش به وجود می آره، برای ما لذت داشت.

و یا اون‌جایی که منو تو عروسی ول کرد که بروم به دنبال سوژه. می‌دونست که من دارم یه کاری می‌کنم که قطعاً یا به درد کار فیلم‌های خودش بخوره یا به درد کار فیلم‌های خودم، یا سرانجام یه جایی به درد بخورد..

این صحنه ها رو می دید، حال می‌کرد و طبیعتا همونا و این نوع نگاه من به اطراف را، که یک نوع شکار لحظه های خاص بود که، به قول ما عکاسا، “همه نگاه می کنند اما کمتر کسی می بیند” یا به جای نگاه کردن می بینند، که ما تو زندگی عادیمون زیاد پیاده کردیم، می پسندید. هم خودش اینجوری بود هم من تلاش می کنم اونجوری باشم که امیدوارم اونجوری بوده باشم.»

به هررو، مستند چداب و دیدنی هشتاد وهشت دفیفه ای “در جاده با کیا رستمی” به زودی، پس از چرحش در جشنواره ها، در دسترس سینما دوستان قرار خواهد گرفت.

نویسنده: شهلا رستمی